تب دنگی

 

 تب دنگی،  علائم، راه‌های انتقال و اهمیت تشخیص با RT-PCR

تب دنگی (Dengue fever) یک بیماری ویروسی منتقله از طریق پشه در جهان است.  این بیماری عمدتاً از طریق گزش پشه‌های آلوده جنس Aedes، به‌ویژه Aedes aegypti، منتقل می‌شود.   در سال‌های اخیر، تغییرات اقلیمی، گسترش جغرافیایی ناقلین و افزایش جابه‌جایی انسان‌ها موجب افزایش اهمیت آن در بسیاری از کشورها شده است. در ایران نیز شناسایی پشه‌های آئدس و گزارش موارد تب دنگی، موجب شده است این بیماری بیش از گذشته مورد توجه نظام سلامت  قرار گیرد.

ویروس دنگی از خانواده Flaviviridae و جنس Flavivirus است و دارای چهار سروتیپ اصلی:  DENV-1، DENV-2،  DENV-3، DENV-4 می باشد.

ابتلا به یکی از سروتیپ‌ها معمولاً ایمنی طولانی‌مدت نسبت به همان سروتیپ ایجاد می‌کند، اما فرد می‌تواند در طول زندگی به سروتیپ دیگری نیز مبتلا شود. این موضوع از نظر اپیدمیولوژیک اهمیت دارد، زیرا عفونت قبلی با یک سروتیپ می‌تواند در عفونت بعدی با سروتیپ متفاوت، بر خطر بروز بیماری شدید تأثیر بگذارد.

تب دنگی چگونه منتقل می‌شود؟

راه اصلی انتقال ویروس دنگی، گزش پشه ماده آلوده آئدس است.

پشه پس از خون‌خواری از فردی که ویروس دنگی در خون او وجود دارد، می‌تواند ویروس را دریافت کند. ویروس در بدن پشه تکثیر شده و پشه آلوده در گزش‌های بعدی قادر به انتقال ویروس به افراد دیگر خواهد بود. بنابراین، چرخه اصلی انتقال بیماری شامل: فرد آلوده ← پشه آئدس ← فرد سالم  است.

آیا دنگی مستقیماً از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود؟

انتقال معمول دنگی از طریق تماس روزمره مانند دست دادن، در آغوش گرفتن، سرفه یا عطسه نیست.

با این حال، ویروس دنگی می‌تواند در شرایط خاص از راه‌های دیگری مانند انتقال از مادر به جنین و در موارد نادر از طریق فرآورده‌های خونی یا پیوند اعضا منتقل شود.

از نظر بهداشت عمومی، مهم‌ترین مسیر انتقال همچنان گزش پشه آلوده است.

پشه آئدس چه ویژگی‌هایی دارد؟

دو گونه مهم در انتقال دنگی عبارت‌اند از:  Aedes aegypti  و Aedes albopictus

این پشه‌ها می‌توانند در محیط‌های شهری و اطراف محل زندگی انسان‌ها تکثیر شوند.

ظروف حاوی مقدار کمی آب راکد، گلدان‌ها، ظروف نگهداری آب، لاستیک‌های مستعمل و سایر محل‌هایی که آب در آنها جمع می‌شود، می‌توانند محل مناسبی برای تخم‌گذاری و تکثیر پشه آئدس باشند.

دوره کمون تب دنگی

پس از گزش پشه آلوده، علائم بیماری معمولاً بلافاصله ظاهر نمی‌شوند. دوره کمون دنگی معمولاً حدود ۴ تا ۱۰ روز است و پس از آن ممکن است علائم بیماری آغاز شوند.

علائم تب دنگی چیست؟

عفونت دنگی می‌تواند بدون علامت یا با علائم خفیف تا شدید بروز کند. در موارد علامت‌دار، بیماری معمولاً با تب حاد شروع می‌شود و ممکن است علائم زیر ایجاد شوند:

• تب ناگهانی
• سردرد شدید
• درد پشت چشم
• درد عضلات
• درد مفاصل و استخوان‌ها
• تهوع و استفراغ
• ضعف و خستگی
• کاهش اشتها
• بثورات پوستی

علائم معمولاً چند روز ادامه دارند و بسیاری از بیماران بدون ایجاد عارضه جدی بهبود پیدا می‌کنند. با این حال، در برخی بیماران ممکن است بیماری وارد مرحله شدید شود.

دنگی شدید چیست؟

دنگی شدید (Severe dengue) یکی از عوارض مهم بیماری است که می‌تواند با نشت قابل توجه پلاسما، خونریزی شدید، افت فشار خون و شوک یا آسیب شدید اندام‌ها همراه باشد. علائم هشداردهنده می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• درد شدید یا مداوم شکم
• استفراغ مکرر
• خونریزی از لثه یا بینی
• استفراغ خونی یا وجود خون در مدفوع
• ضعف یا بی‌حالی شدید
• بی‌قراری یا تغییر سطح هوشیاری
• تنفس سریع یا دشوار
• کاهش حجم ادرار
• سرد و مرطوب شدن اندام‌ها

در صورت بروز علائم هشدار، بیمار باید سریعاً تحت ارزیابی پزشکی قرار گیرد.

نکته مهم: مرحله‌ای که تب بیمار کاهش پیدا می‌کند، لزوماً به معنای پایان خطر نیست. در برخی بیماران، علائم شدید می‌توانند در همین دوره ایجاد شوند.

چه کسانی بیشتر در معرض بیماری شدید هستند؟

هر فردی که به ویروس دنگی مبتلا شود ممکن است دچار بیماری شدید شود، اما برخی شرایط می‌توانند خطر عوارض را افزایش دهند. از جمله:

• عفونت قبلی با ویروس دنگی
• برخی بیماری‌های زمینه‌ای
• سنین بسیار پایین یا بالا
• بارداری

بنابراین، در افراد پرخطر، توجه به علائم هشدار و ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری دارد.

                                                                                                                                                                                                                                                                                  

وضعیت تب دنگی در ایران  در سال‌های اخیر، حضور و گسترش ناقل آئدس در برخی مناطق ایران و گزارش موارد تب دنگی، اهمیت این بیماری را در کشور افزایش داده است. در گذشته، بسیاری از موارد دنگی در ایران در ارتباط با سفر به مناطق اندمیک شناسایی می‌شدند. با شناسایی ناقل در کشور و گزارش موارد انتقال محلی، احتمال ابتلای افرادی که سابقه سفر خارجی ندارند نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. به همین دلیل، در بیمار مبتلا به تب حاد، علاوه بر سابقه سفر، باید محل زندگی، محل اقامت و سابقه حضور در مناطق دارای ناقل آئدس نیز مورد توجه قرار گیرد.

چه زمانی باید به تب دنگی شک کرد؟

وجود تب حاد همراه با علائمی مانند سردرد شدید، درد پشت چشم، درد عضلات و مفاصل یا بثورات پوستی، به‌ویژه در فردی که:

• اخیراً به منطقه‌ای با انتقال دنگی سفر کرده است؛
• در منطقه‌ای با حضور پشه آئدس زندگی یا اقامت داشته است؛
• سابقه گزش پشه داشته است؛
• یا در منطقه‌ای با گزارش موارد دنگی حضور داشته است، می‌تواند مطرح‌کننده احتمال دنگی باشد.

از آنجا که علائم اولیه دنگی می‌تواند با بسیاری از بیماری‌های تب‌دار دیگر مشابه باشد، تشخیص آزمایشگاهی در تأیید بیماری اهمیت دارد.

عفونت دنگی چگونه تشخیص داده می شود؟ چندین روش آزمایشگاهی از جمله روش های سرولوژی ، کشت ویروس و شناسایی ژنوم ویروس جهت تشخیص عفونت دنگی وجود دارد. حساس ترین ، اختصاصی ترین و سریعترین  روش ، شناسایی ژنوم  ویروس   با استفاده از روش Real Time PCR   می باشد.  با استفاده از این روش می توان قبل از شروع علائم بیماری ، عفونت را شناسایی کرد.

تشخیص آزمایشگاهی تب دنگی با RT-PCR:

یکی از روش‌های مهم تشخیص عفونت حاد دنگی، تشخیص RNA ویروس با روش RT-PCR است. در این روش، ماده ژنتیکی ویروس دنگی به‌طور مستقیم در نمونه بیمار مورد بررسی قرار می‌گیرد.

RT-PCR دنگی چه زمانی بیشترین کاربرد را دارد؟

RT-PCR بیشترین کاربرد را در فاز حاد بیماری، به‌ویژه در روزهای ابتدایی پس از شروع علائم دارد. در این دوره، ویروس در خون بیمار وجود دارد و امکان شناسایی RNA آن با روش مولکولی بیشتر است. به همین دلیل، ذکر تاریخ دقیق شروع تب یا علائم هنگام درخواست آزمایش اهمیت زیادی دارد.

نمونه مناسب برای RT-PCR دنگی:  

برای تشخیص مولکولی دنگی،  نمونه سرم یا پلاسما می تواند استفاده شود.  نمونه باید مطابق دستورالعمل آزمایشگاه تهیه و در شرایط مناسب نگهداری و منتقل شود.

نتیجه مثبت RT-PCR در زمینه بالینی و اپیدمیولوژیک مناسب، نشان‌دهنده وجود RNA ویروس دنگی و مؤید عفونت دنگی است.

 نتیجه منفی RT-PCR باید با توجه به زمان نمونه‌گیری، مرحله بیماری و ویژگی‌های عملکردی روش آزمایشگاهی تفسیر شود.

با گذشت زمان از شروع بیماری، میزان RNA ویروس در خون کاهش پیدا می‌کند و ممکن است احتمال شناسایی ویروس با روش مولکولی کمتر شود. بنابراین، در بیماری که همچنان شک بالینی و اپیدمیولوژیک بالایی به دنگی وجود دارد، یک نتیجه منفی باید در کنار زمان نمونه‌گیری و شرایط بیمار تفسیر شود.

چرا تشخیص RT-PCR دنگی اهمیت دارد؟

تشخیص مولکولی می‌تواند در موارد مشکوک به دنگی، به‌ویژه در فاز حاد بیماری، به تأیید عفونت و شناسایی مستقیم ویروس کمک کند. از سوی دیگر، شناسایی موارد مثبت در مناطقی که ناقل آئدس حضور دارد، برای پایش اپیدمیولوژیک و شناسایی موارد انتقال محلی نیز اهمیت دارد. به همین دلیل، آزمایشگاه‌های تشخیص پزشکی می‌توانند نقش مهمی در شناسایی سریع موارد دنگی و کمک به نظام مراقبت بیماری داشته باشند.

چه اطلاعاتی هنگام درخواست آزمایش دنگی اهمیت دارد؟

برای انتخاب زمان مناسب نمونه‌گیری و تفسیر دقیق‌تر نتیجه، بهتر است اطلاعات زیر هنگام درخواست آزمایش ثبت شود:

• تاریخ شروع تب
• تاریخ شروع سایر علائم
• محل زندگی بیمار
• سابقه سفر
• محل و مدت اقامت در مناطق دارای انتقال دنگی
• سابقه گزش پشه، در صورت وجود
• اطلاعات بالینی مرتبط

پیشگیری از تب دنگی

از آنجا که مهم‌ترین راه انتقال دنگی گزش پشه آئدس است، پیشگیری از گزش پشه و کنترل محل‌های تکثیر آن اهمیت زیادی دارد.

اقدامات پیشگیرانه شامل:

• استفاده از لباس‌های مناسب برای کاهش سطح پوست در معرض گزش
• استفاده از دافع حشرات مناسب
• استفاده از توری و محافظ پنجره‌ها
• استفاده از پشه‌بند در شرایط لازم
• حذف ظروف و محل‌های حاوی آب راکد در اطراف محل زندگی
• جلوگیری از تجمع آب در گلدان‌ها، ظروف، لاستیک‌های مستعمل و سایر وسایل

کنترل ناقل در کنار شناسایی و مراقبت از موارد بیماری، یکی از مهم‌ترین راهکارهای کاهش انتقال دنگی در مناطق در معرض خطر ا ست                                       .